آیا مایلید عینک تون را عوض کنید ؟
درباره سایت
آخرین مطالب
امکانات وب
...این بحران فقط از «ناسازگاری باورهای دینی و تاریخی ایرانیان با دنیای مدرن» بهوجود نیامد، بلکه از برخورد یک جامعه تاریخی با نظم تازهی از قدرت، اقتصاد، دانش، دولت، و سبک زندگی شکل گرفت. یعنی مسئله فقط اعتقادی نبود؛ تمدنی و نهادی هم بود.
انقلاب صنعتی در غرب فقط تولید کارخانهای نبود. همراه آن، یک جهان تازه پدید آمد:
- دولت متمرکز و بوروکراتیک
- ارتش مدرن
- آموزش نوین
- علم تجربی و تکنولوژی
- شهرنشینی گسترده
- بازار سرمایهداری
- زمانسنجی دقیق و نظم کاری
- فردگرایی و حقوق شهروندی
- سکولاریزاسیون تدریجی
- رسانهها و افکار عمومی
وقتی این جهان به ایران رسید، ایران هنوز بر پایهی الگوهای دیگری زندگی میکرد:
- دین بهعنوان منبع اصلی معنا و نظم
- سلطنت بهعنوان محور قدرت
- شبکههای سنتی مثل خانواده، محله، بازار، و روحانیت
- اقتصاد عمدتاً غیرصنعتی
- آموزش محدود و غیرهمگن
- پیوند شدید میان هویت، سنت، و حافظه تاریخی
پس بحران هویت از اینجا آغاز شد که ایرانیان ناگهان دیدند منطق بهروزی از موفقیت، قدرت و پیشرفت در جهان مسلط شده است، اما ابزارهای فرهنگی و نهادی خودشان برای پاسخگویی به آن کافی نیست یا دستکم چنین به نظر میرسد.
چون جامعه فقط با کالاهای مدرن روبهرو نشد، بلکه با معیارهای نوین ارزشگذاری روبهرو شد.
در جهان سنتی، پاسخ به این پرسشها روشنتر بود:
- من کیستم؟
- جای من در جامعه کجاست؟
- حقیقت از کجا میآید؟
- سعادت چیست؟
- قدرت از کدام منبع مآغازیت میگیرد؟
اما در جهان مدرن، پاسخها متکثر شدند. فرد ایرانی با چند مرجع همزمان روبهرو شد:
- دین
- ملت
- دولت
- علم
- غرب
- سنت
- ایدئولوژیهای نوین مثل ناسیونالیسم، لیبرالیسم، سوسیالیسم، اسلامگرایی
خروجی این شد که مرکز هویتی واحد تضعیف شد. انسان ایرانی دیگر نمیدانست باید خود را بر پایه کدام روایت تعریف کند:
ایرانیِ باستانی، مسلمان، شیعه، شهروند مدرن، یا عضو جهان غربزده و صنعتی؟
مشکل فقط این نبود که باورهای سنتی نمیتوانستند با مدرنیته کنار بیایند. بسیاری از این باورها "قابلیت تفسیر و بازخوانی" داشتند. مشکل اصلی این بود که مدرنیته با برخی پایههای سنتی تعارض ایجاد کرد، مثل:
- اقتدار سنتی و سلسلهمراتبی
- مرکزیت دین در سامان اجتماعی
- مفهوم ثبات در اخلاق و خانواده
- پیوند میان حقیقت و میراث
- تقدم جمع بر فرد
- الگوی قدیم مشروع کاریت سیاسی
مدرنیته میگفت:
- فرد باید انتخاب کند
- سنت باید نقد شود
- مشروع کاریت باید عقلانی یا قانونی باشد
- پیشرفت مهمتر از تکرار گذشته است
- علم و تکنیک معیار برتریاند
برای جامعهای که قرنها با معانی دینی، تاریخی و جمعی زندگی کرده بود، این تغییر فقط "فنی" نبود "وجودی" بود. یعنی انسان احساس میکرد جهان آشنا از زیر پایش رفته است.
این بحران را میشود در چند سطح دید:
الف) بحران معنایی
خیلیها احساس کردند پاسخهای قدیمی دیگر کافی نیستند، اما پاسخهای تازه هم هنوز ریشه نگرفتهاند.
ب) بحران مابتدایت
سلطنت، نخبگان تازه، و پروژههای نوسازی نتوانستند برای همه اقشار، مابتدایت پایدار بسازند.
ج) بحران فرهنگی
سبک زندگی شهری، مصرفگرایی، رسانه، آموزش بهروز، و روابط تازه، با بسیاری از ارزشهای سنتی در تنش افتاد.
د) بحران روانی و نسلی
نسل بهروز دیگر مثل نسل قدیم فکر نمیکرد. این باعث شکاف میان پدر و فرزند، سنت و دانشگاه، بازار و دولت شد.
هـ) بحران اجتماعی
شبکههای سنتی مثل بازار، روحانیت، محله، و خانواده زیر فشار دگرگونیهای سریعتر قرار گرفتند.
و) بحران تاریخی
ایرانیان همزمان دو احساس متناقض داشتند:
- افتخار به گذشتهی تاریخی و دینی
- احساس عقبماندگی در برابر غرب
این دو احساس کنار هم، هویت را دوپاره میکرد.
چند عامل آن را تشدید کرد:
- شکستهای نظامی و سیاسی در برابر قدرتهای غربی
- نفوذ اقتصادی و سیاسی خارجی
- اصلاحات از بالا و شتابزده
- نوسازی بدون مشارکت گسترده مردم
- شهرنشینی شتابان
- آموزش بهروز بدون تثبیت هنجارهای مدرن
- ضعف نهادهای میانی
- شکاف شدید طبقاتی و فرهنگی
یعنی جامعه وارد مدرنیته شد، اما نه بهصورت تدریجی، متوازن و از درون؛ بلکه اغلب بهصورت فشرده، نامتوازن، و گاهی تحمیلی، همین امر بحران را عمیقتر کرد.
ایرانیان یک واکنش واحد نداشتند. چند پاسخ اصلی شکل گرفت:
_غربگرایی
گروهی گفتند راه نجات، تقلید از غرب است: صنعت، آموزش، دولت، قانون، سبک زندگی.
_سنتگرایی
گروهی خواستند از سنت دینی و تاریخی دفاع کنند و غرب را عامل ازخودبیگانگی بدانند.
_ناسیونالیسم ایرانی
عدهای به ایران بهعنوان هویت مستقل تکیه کردند، گاه با تأکید بر پیش از اسلام و گاه با تلفیق ایران و اسلام.
_ روشنفکری انتقادی
چهرههایی مانند جلال آلاحمد با مفاهیمی مثل غربزدگی کوشیدند نشان دهند که تقلید سطحی از مدرنیته، هویت را فرسوده میکند.
_قرائتهای دینی نو
برخی متفکران دینی کوشیدند اسلام را بهعنوان پاسخی فعال به مدرنیته بازخوانی کنند، نه صرفاً بهعنوان سنتی ایستا
نه لزوماً،مدرنیته فقط بحران نیاورد؛ تواناییات هم آورد:
- آموزش عمومی
- پزشکی
- ارتباطات
- سواد
- ارتقای زندگی شهری
- آگاهی سیاسی
- فرصت نقد قدرت
اما مسئله این بود که این فرصتات، برای بسیاری از مردم با بیثباتی معنایی همراه شد.
یعنی انسان چیزهای بیشتری داشت، اما مطمئن نبود که این چیزها او را چه کسی میکنند.
این دقیقاً همان نقطه بحران هویت است:
"رشد تواناییات مادی، بدون حل مفصل مسئله معنا و تعلق"
- دوگانه شدن هویت: سنت/مدرن، دین/دولت، شرق/غرب
- رشد ایدئولوژیهای رقیب
- رشد حساسیت نسبت به استقلال فرهنگی
- تلاش برای تعریف ایرانی بودن در برابر غرب
- بازگشت دین بهعنوان منبع هویت و اعتراض
- شکلگیری روایتهای تازه از عدالت، آزادی و اصالت
در نهایت، این بحران فقط یک شکست نبود؛ بلکه زمینهساز تولید هویتهای تازه هم شد.
خلاصه اینکه:
" ایرانیان در مواجهه با جهان پس از انقلاب صنعتی، با نظمی روبهرو شدند که از نظر اقتصادی، علمی، سیاسی و فرهنگی برتر و مسلط به نظر میرسید. اما این نظم نوین با ساختارهای سنتی معنا، دین، قدرت و زندگی اجتماعی در ایران تنش ایجاد کرد. خروجی، نوعی بحران هویت بود: تزلزل در اینکه ایرانیان خود را با چه معیارهایی تعریف کنند و چگونه میان سنت تاریخی خود و الزامات جهان مدرن آشتی برقرار کنند"
برچسب:
نویسنده: دانیال کوشکی